search
top

Salvóm al Süşarés!

La şmana pasada a sun turnà a Süşèra a fà ᶌíşita a la mé famèa e an bèl mumént mé nòna l’ha tirà föra di fòi ᶌèç. A gh’éra scrét adli puesíi in dialét ad l’èpuca dal 1980, dedicadi a di prufesúr mòrt i an indré. L’è stà stran e al stés témp interesànt lèşar quèl indla léngua adla mé tèra. L’è mia na còşa c’a sücéd tròp daspés da lèşar quèl in dialét, infati cól c’a ciamóm “dialét süşarés” a la fin l’è na léngua c’a s’è sémpar druᶌà pö par bablà che par scríᶌar.

Epőri, pröma adl’ünità d’Italia indi divèrs régn e dücà dal Paés aş bablaᶌa e aş druᶌaᶌa sul i diᶌèrs tipu ad vulgàr e in an qual pòst a s’éra bèla creada adla leteratüra. Al vulgàr c’l’éᶌa prudót pösè leteratüra l’éra ad sicűr al Fiurentín, cun töta l’òpera ad Dante e dal Dolce Stil Novo, e, an pò par cól e an pò parché l’éra ᶌön d’i pö centrài, al Fiurentín l’è stà sarní par èsar la başe adl’Italiàn. Ma Firénse l’éra mia l’őnica cità cl’ éᶌa prudót arte in vulgàr: la leteratüra Rumana e i espresiún típichi dal Rumanésc li s’è salvadi da l’ünificasiún ad la léngua e töti i Italiàn a li cnusóm e adli ᶌòlti a li druᶌóm anca s’a sióm mia Rumàn: la vşinansa dal gröp linguistic Tuscàn ad Firénse e dal Mediàn (Roma e Italia centràl) l’ha parmés n’integrasiún ad li varianti Mediani indla teleᶌişiún e indla cultüra dal Paés. Par töti chi àtar dialét la ᶌéta l’è stada difécila: l’éra al 1860 e la nöᶌa Italia l’a gh’éᶌa da şbruià al prublèma d’ünificà di pòpui ch’i éra sémpar stà diᶌís. In dal Nòrd e in dal Süd dal Paés aş bablaᶌa adli léngui d’atar gröp linguistic, diᶌèrs dimóndi dal Fiurentín tant indal fraşàri che indla funètica, la gramàtica e la sintàsi: al Gal-Itàlic in quasi töt al Nord, mén che’l Franc-Pruᶌansàl in Val d’Aosta, l’Ucitàn indl’Òvest dal Piemónt, e Tirulés, Friulàn, Ladín, Şluᶌén e Vènet indal Nurdèst; in dal Süd i gröp principài i è al Meridiunàl e al Siciliàn; in Sardegna al Sardagnől e al Còrs.
Dialetti italiani
Indla nöᶌa Italia ünída a gh’éra mia sit par dli léngui axé divèrsi e l’Italiàn l’è rmàs acmé l’őnica léngua acgnusüda dal Paés. Indi ufési, li carti e töta la leteratüra as dröᶌa mai al dialét. Sul in certi pruᶌinci lumbardi as pöl catà i cartèi a l’entrada d’i paés anca ind’i dialét Galitàlic, ma in generàl aş dröᶌa mia al dialét indi àmbit pö cult. L’è sta axé che, a cumincià dal 1860, parladi par sentsinquant’an sul in dla ᶌéta quotidiana, li léngui italiani li s’è ardóti a di dialét prif dal lèsic dót. Ma sul par cal ché an völ mia dí che i dialét italiàn i sia mia adàt a di cuntèst pösè cultürài. Al Venesiàn, cun la cumèdia ad Goldoni, e al Napuletàn cun la sö tradisiún dal teàtar e ad cansún pupulàr, i è i eşémpi pö ciàr adla ᶌersatilità di dialét italiàn anca in cuntèst artistic.

Incő am sun méş a scríᶌar cl’artécul ché, cunvínt che töti li léngui li’s pöl drupà anca par scríᶌar. Però a biò anca èsar unèst: l’è mia fàcil. Al pröm prublèma l’è la scritüra: cum as fó a scríᶌar na léngua cl’è sul bablada? In generàl ho druᶌà li létri ad l’Italiàn, ma i dialét Galitàlic acmé’l Süşarés i g’ha anca di àtar sun che in Italiàn i n’eşést mia. Şó c’al Süşarés l’è mai stà scrét üficialmént, a gh’è mia na cudificasiún ad la scritüra, dunca a sun stà custrét a invantà-la. Par li ᶌucài típichi ad töta l’àrea Gàlica, che infati a gh’è anca in Francés, a dröᶌi i dü sémbui che indl’imaginari süşarés i è i pö giőst: “ö” e “ü”. Ho anca şuntà di àtar sémbui par diferensià la “S” sorda ad “Sügà” (asciugare) e cóla sunòra ad “Şügà” (giocare) o al sémbul “ᶌ” par fà nutà che la “V” aş lèş apéna apéna quand l’è in mèş a dó ᶌucài. Par na spiegasiún cumpléta ad la scritüra dal Süşarés, lèşi anca indla sesiún “Idearium/Süşarés”.

Li létri da druᶌà i è mia l’önic prublèma par vün c’al völ scríᶌar in Suşarés. N’atar ustacul gròs l’è al fraşari: Tanti paròli as i a sióm daşmangadi cun al témp, şó che pörtròp i dialét i è sémpar mén drupà. Ho dmandà a mé nòna e ai mé amíc ad jüdàr-am e axé a n’ho catà föra an bèl pò. Ma a gh’è anca an prublèma fişiulògic: şó ch’i dialét dal Nord i è mai stà drupà indi cuntèst dót, ag cala an bèl pò ad paròli c’ag völ par fòrsa par pudé scríᶌar cul c’aş völ. Par cumpletà al lèsic ho decís ad şuntà al Süşarés adli paròli c’ho sircà da custruí par mèş di atri léngui Galu-Rumanşi e Neu-Latini in generàl: se in Italiàn aş diş “Integrazione”, in Spagnől “Integración”, in Catalàn “Integració”, in Francés “Intégration”, a sun sicűr che, se in Süşarés a dşóm “Integrasiún”, a canóm mia. Am rénd cunt che la mé decişiún l’è arbitraria, però am par l’őnica manéra par pudé fà d’al Süşarés na léngua cumpléta. Par èsar curèt, li paròli ch’i è mia ducumantàdi indl’üs curént dal Süşarés a i a scríᶌi in cursíf, par eᶌidensià cl’i è stadi catadi föra cun an prucès filulògic.

A dşirí: “ma che bèla ᶌòja, parché tőta cla fòla ché?”. L’è’n bèl sfòrs, l’è ᶌéra, epőr al fag luntéra, pröm parché am gòdi, li léngui i è la mé pasiún; e pó parché a sun cunvínt che indli léngui, in töti, a gh’è an gran valúr stòric. In Süşarés a gh’è di cuncèt önic, a gh’è adli paròli c’as pöl mia tradüşar: par eşempi, che paròla a dröᶌa-t par tradüşar “pítima”? In Italiàn an gh’è mia na paròla dal töt cumpagna, a gh’è da fà’n gir ad paròli par spiegà cul a ᶌöl dí “pítima”. Acmé cla ché a gh’è an bèl pò d’atri paròli őnichi che, töti insiém, li furma parte dal patrimoni cultüràl ad Süşèra e adla Basa in generàl. A saréş an pecà c’li andés pèrsi! A sun mia l’önic c’a pénsa axé. In Euròpa a gh’è adli lèş in diféşa adli léngui minuritarji, acmé a pudóm lèşar indla Wikipedia a la ᶌús “Lingua Lombarda”:
La lingua lombarda potrebbe essere ritenuta una lingua regionale e minoritaria ai sensi della Carta europea per le lingue regionali e minoritarie, che all’art. 1 afferma che per “lingue regionali o minoritarie si intendono le lingue … che non sono dialetti della lingua ufficiale dello Stato”.[11][12] Nonostante ciò, lo Stato italiano non riconosce i locutori della lingua lombarda come minoranza linguistica. È anche per questo motivo che il lombardo viene erroneamente considerato un dialetto dell’italiano (a volte anche dai suoi stessi parlanti), nonostante faccia parte di un altro sottogruppo delle lingue romanze.
Nessun riconoscimento ufficiale è ancora avvenuto neanche dalla Svizzera, dove però la lingua viene studiata e protetta dal Centro di dialettologia e di etnografia di Bellinzona.
Il lombardo, contraddittoriamente, è censito dall’UNESCO come “lingua in pericolo d’estinzione”[13] poiché viene parlato da un numero sempre minore di persone. Ma il lombardo non è riconosciuto come lingua regionale o minoritaria dal Consiglio Europeo[14]: sebbene abbia le caratteristiche per rientrare negli standard degli idiomi tutelati dalla Carta europea per le lingue regionali o minoritarie, questo documento non è ancora stato ratificato dallo Stato italiano.

Acmé’l Lumbàrd, anca l’Emiliàn e al Süşarés i fó parte dal gröp Galitàlic, an gröp diᶌèrs da cól adl’Italiàn, quindi l’è an gròs erúr cunsiderà-i di dialét adl’Italiàn. Dunca an al ciamaró pö “dialét Süşarés”, ma “léngua Süşaréşa”. Ma ancór pösè impurtant, s’a gh’è adli lèş in Europa par salvà li léngui minutarji, parché in Italia li’ş raspèta mia? Li ragiún i è indla stòria dal Paés: l’Italia l’è an paés şúᶌan, e par ünificàr-al bén i ha decís da fà förà töt i elemént ad diᶌişiún. Anca in di atar paés i è sücès di fat dal gènar: in Catalogna, sul quarant’an fó quand a gh’éra la ditadüra ad Franco, bablà Catalàn l’éra adritüra pruibí. Adèş, invéci, l’è na léngua üficiàl, aş l’inégna indli scöli e aş la drőᶌa anca par bablà ad siénsa e da stòria. As pöl dà che an qualdűn ag végna da rédar a védar al Süşarés druᶌà par bablà ad linguística o pulítica. A sun d’acòrdi, ma a sücét sul parché a sióm mia ᶌià a véda-l axé. Al Catalàn sa şmèa an bel pò al Süşarés indla prunüncia e al m’ha insgnà c’anca na léngua axé la pöl èsar adata a la cultüra. Töt a dipénd adla stòria e a me am piaşrés cambià la stòria dal Süşarés (e dal Galitalic in generàl) par salvàr-al dala mòrt. As pudréş anca pansà da creà na koinè (léngua cuműn) Galitàlica, in font dal 1200 al 1400 l’eşistéᶌa na koinè leterària lumbarda che anca Dante a numinàᶌa indi sö scrét. Upőr as pudréş insgnà li diᶌèrsi léngui indi diᶌèrs paés, par mantégnar töt al patrimòni cl’i gh’a. A saréş anca mèi axé! In font a sun cunvínt che anca axé töti cói c’a parlóm li léngui Galitàlichi as capirésum listés, anca sénsa na léngua cuműn. L’è mia n’impréşa fàcila, epőr ag vöi pruᶌà:
tő! Al pröm artécul in Süşarés!
S’am vrí jüdà, scriᶌí anca ᶌuàtar quèl, aᶌ al püblicaró!

One Response to “Salvóm al Süşarés!”

  1. Xebalon scrive:

    bél c’l'artécul ché, uriginàl!!!

Leave a Reply

top